در هنگامی که واقعه ای مشترک اتفاق می افتد میان آدمیان درگیر در آن واقعه نوعی همبستگی بین ذهنی پدید می آید. شادمانیهای جمعی پس از پیروزی ایران بر استرالیا در چند سال پیش یک مورد از وقایع مشترک است. زلزله غروب هنگام امروز تهران (جمعه هشتم خرداد هشتاد و سه) هم از جنس واقعه ای مشترک بود که ذهنیتی جمعی را بوجود آورد. نشانه های این ذهنیت را می شد دید: لبخندهای هیجان زده، گفتگوی مشترک در باره زلزله، آماده کردن وسایل ضروری و حضور در فضای بیرون از ساختمان. زلزله عرصه عمومی را پدید آورده بود که در واکنشهای مشترک ابتدایی افراد به واقعه ای طبیعی خلاصه می شد، اما فاقد سازوکارهای پایداری تعامل بود. از همین روست که چنین عرصه ای عمری کوتاه و زودگذر خواهد داشت. تجربه زلزله البته حاوی درسهای زیر بود:
• اطلاع رسانی در مورد زلزله تاخیر زیادی داشت و اولین خبر رسانی در مورد آن با استفاده از اطلاعات سایت سازمان زمین شناسی آمریکا! صورت گرفت.
• در هنگام وقوع زلزله افراد تصور روشنی از اقداماتی که باید انجام دهند، نداشتند. در شهرک اکباتان که من شاهد ماجرا بودم، برخی بیرون دویدند و بسیاری کنار پنجره آمدند و دیگران را تماشا کردند. این در حالی بود که در زمان زلزله باید از پنچره ها فاصله گرفت تا از خطر شیشه های شکسته در امان ماند.
• تاکنون هیچ تمرین و مانوری بر محور مشارکت مردم برگزار نشده تا مردم تصوری از اقداماتی که در هنگام و پس از زلزله باید انجام دهند.
• دقایقی پس از زلزله خطوط تلفن از کار افتاد بود و این نشانه ناکارآمدی زیر ساختارهای ارتباطی است که با افزایش میزان مصرف کارآمدی خود را از دست می دهند. مشابه این وضعیت در لحظه تحویل سال هم اتفاق افتاد.
• سازمان یافتگی محلی برای امداد وجود ندارد و افراد نمی توانند تعاملهای خود را در قالبی مشترک انجام دهند. در سفری که به شهر بم داشتم در گفتگو با بازماندگان متوجه این نکته شدم که پس از زلزله کسانی که به امداد آمده بودند، اعضای خانواده و خویشان بودند. کسانی که خارج از شبکه خویشاوندی بودند در زیر آوار مانده و جان خود را از دست دادند. امدادهایی که البته بیشتر ماهیتی غریزی داشت و از مهارت و آموزش یافتگی بی بهره بود.
سرمايه اجتماعي كه در درون گروه شكل مي گيرد و مشخصه آن اعتماد، همكاري، همدلي و احساس مسئوليت است، سطوح مختلفي دارد:
• یک:سطح فردي يا خرد (مثل همكاري و رابطه دوستانه افراد با يكديگر)
• دو:سطح گروهي يا ميانه (مثل همكاري در قالب سازمانهای غیر دولتی و داوطلبانه)
• سه: سطح اجتماعي يا كلان (مثل مشارکت در انتخاب نهادهاي دمكراتيك( نتایج پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان (دفتر طرح هاي ملي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي) نشان می دهد که از نمونه آماري 4500 نفری در سراسر كشور، مردم به افراد خانواده خود اعتماد بسياري دارند و تنها 8/1 درصد به افراد خانواده خود اعتماد نداشتند. يعني روابط اجتماعي درون گروهي در حد بالايي در ايران وجود دارد. اما 49 درصد مردم به اقوام و فاميلشان اعتماد دارند. و 44 درصد به دوستان اعتماد دارند و نه بيشتر، اين نشان مي دهد كه ايرانيان به جز به افراد خانواده، به ديگران اعتماد كمي دارند حتي به دوستان خود. در هنگام وقوع زلزله آنچه کارساز می نماید سرمایه های اجتماعی سطح میانه است که موجب انجام و تسهیل کنشهای مشترک مانند امداد رسانی و کمک متقابل می شود. اما آنچه که مهمتر است، تداوم چنین کنشهایی است. ممکن است عده ای به واکنش گسترده مردم و اعلام همدردی و کمک چشمگیر آنها در هنگام زلزله بم اشاره کنند. اما نباید از یاد برد که آن واکنش بیشتر عاطفی، فاقد سازمان و زودگذر بود. چه پس از گذشت چند روزی از زلزله مردم به زندگی عادی خود برگشتند. اما معدود سازمانهای داوطلبانه با وجود گذشت چند ماه از ماجرا همچنان پی جوی موضوعند. این خود نشانگر اهمیت کنشهای سازمان یافته مبتنی بر سرمایه اجتماعی است. در کلان شهر تهران چنین سازمانهایی کجایند؟ اعلام همدردیهای خویشی و دوستانه می تواند ترس و هیجان ناشی از آن را تخفیف دهد اما زلزله محتمل در این شهر به چیزی بیش از این نیاز دارد. شبکه ای از سازمانهای داوطلبانه آموخته و آموزش دیده که به یاری میلیونها ساکنان شهر برخیزند. تجربه زلزله بم پیش روی ماست و باید از آن درس گرفت. امید داشتن به سازمانهای بوروکراتیکی که حتی در زمانهای عادی سرعتی لاک پشت گونه دارند، ممکن است بار دیگر خسارات جبران ناپذیر دیگری به بار آورد. باید فراتر از شبکه خویشی به جامعه اندیشید.
چند نشریه در باره شهر منتشر می شوند؟ تا جائی که ذهنم یاری می کند این نشریات و ناشران آنها عبارتند از :
1. ماهنامه شهرداریها ، سازمان شهرداریهای کشور وابسته به وزارت کشور
2. فصلنامه مدیریت شهری، " " "
3. فصلنامه شهر وابسته به موسسه معمارنشر که اکنون در فصلنامه معمار ادغام شده و دیگر به صورت مستقل منتشر نمی شود
4. فصلنامه آبادی، وزارت مسکن و شهرسازی
شاید تعداد بیشتر از این باشد که امیدوارم دوستان برای تکمیل فهرست یاری کنند. نشریه اطلاعات سیاسی-اقتصادی هم باید مورد اشاره قرار گیرد که در برخی شماره ها مقالات شهری را به چاپ می رساند. هرچند تمامی نشریات فوق هم مساله اصلی شان شهر نیست بلکه از جنبه های مورد علاقه خود مانند مدیریت شهری یا معماری به شهر می پردازند. مساله ای که شگفت می نماید این است که نشریه دانشگاهی ویژه شهر نداریم. نشریه ای که ناشر آن دانشگاه باشد و دانشگاهیان آن را به چرخانند. دانشگاهیان در نشریات موجود حضور دارند اما برای سازمانی اداری کار می کنند. مثلا فصلنامه مدیریت شهری را که من مدتی عضو هیات تحریریه اش بودم توانسته بود چند نفر از اساتید خوب را گرد هم آورد. آنها هم تلاش می کردند تا نشریه به لحاظ معیارهای آکادمیک ارتقا پیدا کند. اما سعی آنها برای سازمانی بود که وظیفه اصلی آن توزیع بودجه و امکانات میان شهرداریها بود. بدین ترتیب تلاشهای نوشتاری دانشگاهیان در قالب سازمانی اداری، حاشیه ای بی ارتباط با بدنه اصلی را تشکیل می داد. می دانم که دانشگاه با مشکلاتی مانند کمبود بودجه و امکانات مواجه است اما آنچه می تواند اندیشه شهری را یاری بخشد، استقرار پایه های تولید و پردازش آن در دانشگاه و نه یک سازمان اجرایی است.
خبر دیگر در این زمینه اندیشه انتشار فصلنامه ایرانشهر از سوی دفتر پژوهشهای فرهنگی است که البته یک سالی است که همچنان در حد همان اندیشه باقی مانده است. پی جویان نشریه مذکور در تلاشند تا نشریه ای متفاوت بیرون دهند، شاید از همین رو باشد که درنگ و تامل را پیشه ساخته اند.
در ظرف چند ساله اخیر بسیاری از سازمانهای دولتی وب سایت راه اندازی کرده اند. کیفیت شمار زیادی از وب سایتهای مذکور ناچیز است. مطالب کهنه و بی استفاده است و بی سلیقه گی در طراحی سایت حکایت از کاری دستوری و بدون مطالعه دارد. هنوز معلوم نیست که مسابقه سایت سازی یا سایت بازی به روش دولتی به کجا خواهد انجامید، اما مساله اینجاست که اطلاع رسانی و شفافیت به معنای روشن بودن مبنای تصمیم گیریها و انطباق آنها با قوانین و مقررات از ویژه گیهای حکومت داری خوب است. حق هر شهروندی است که از جریان و مبانی تصمیم گیری در باره امور عمومی آگاه باشد. او باید بتواند به آسانی و سادگی به این امور دسترسی داشته باشد. اینترنت فرصت خوبی برای این حق گذاری است. هم اکنون بخش قابل توجهی از مباحث جدید سیاسی و اجتماعی اختصاس به دمکراسی الکترونیکی دارد که در کنار بحث حکومت الکترونیکی از موضوعات اصلی همایش جهانی اطلاعات در ژنو بودند.
پیشنهاد می کنم علاقمندان به بحث دمکراسی الکترونیکی کمک کنند تا بتوانیم سایتهای دولتی را البته با اولویت مسائل شهری ، معرفی و نقد کنیم. برای شروع سایت سازمان شهرداریهای کشور را معرفی می کنم و نقد آن را به امید همیاری شما می گذارم. این سایت حاوی اخبار، بخشنامه ها و مقررات مربو ط به مدیریت محلی کشور (شهری و روستایی) است. ماهنامه شهرداریها و نشریه دهیاریها نیز از طریق این سایت قابل دسترسی است. میزان بازدید کنندگان از یک سایت شاخص خوبی برای قابلیت کاربرد آن است، کافی است همین یک نکته را اضافه کنم که من در ساعت 10 صیح روز یک شنبه 3/3/83 تنها بازدید کننده سایت بودم.
آدرس سایت http://www.shahrdariha.org.ir
بر اساس برآوردهای کارشناسی یک پنجم از جمعیت شهری کشور در سکونتگاههای غیر رسمی یا زاغه ها(Slums) زندگی می کنند.
وزارت مسکن و شهر سازی در سالهای اخیر فعالیتهای را برای مقابله با این وضعیت آغاز کرده
است که پشتیبانی بانک جهانی را همراه دارد. آخرین اقدام در این بخش تهیه پیش نویس آیین نامه
ستاد ملی توانمند سازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی است.
این ستاد بر اساس مصوبه هیات وزیران با عضویت وزرای مسکن و شهر سازی، کشور، نیرو، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کار و امور اجتماعی، صنایع و معادن، اطلاعات، دادگستری و روسای سازمانهای حفاظت محیط زیست و مدیریت و برنامه ریزی کشور تشکیل می شود. رئیس وزیر مسکن و دبیر خانه در محل وزارتخانه او تشکیل خواهد شد. مشابه این ستاد در استانها هم تشکیل خواهد شد. نکته قابل تامل و البته جالب برای جامعه شناسان این است که برای تقویت مشارکت و ایفای نقش فعال ساکنان محلات غیر رسمی تعدادی از افراد مناسب و فعال بین 5 تا 7 نفر برای همکاری و مشارکت در احرای طرح ساماندهی اسکان غیر رسمی هر محدوده انتخاب می شوند. البته اصطلاح مناسب خیلی جای تفسیر دارد!
باید به اطلاع برسانم که انجمن جامعه شناسی ایران دارای گروه جامعه شناسی شهری است. این گروه سومین شنبه هر ماه در ساعت 17 جلسات خود را در محل انجمن واقع در دانشکده علوم اجتماعی دانگشاه تهران (پل گیشا) بر گزار می کند. آدرس اینترنتی انجمن:
www.iransociology.org
طبق اعلام قبلی در محل خانه هنرمندان، فرهاد خسرو خاور و محسن حبیبی در باره عرصه عمومی یا فضای عمومی شهری صحبت کردند. آنها قصد دارند با حمایت دفتر پژوهشهای فرهنگی تحقیقی میدانی در باره ویژه گیهای عرصه های عمومی شهری در ایران انجام دهند. این جلسه سخنرانی را می توان به نوعی معرفی پروژه و طرح آن با علاقمندان مباحثی از این دست دانست. خسرو خاور با تفاوت میان عرصه عمومی در فرانسه با آمریکا و انگلیس آغاز کرد. از نظر او ویژه گی این عرصه در فرانسه بریدگی از مذهب است. فرد باید در عرصه عمومی بدون هیچ نشان و تمایز مذهبی شرکت کند و امور مذهبی تعلق به فضای خصوصی دارند. از همین روست که حضور یا عدم حضور با صلیب در اوائل قرن بیستم و حضور یا عدم حضور با حجاب در اوائل قرن بیست و یکم در عرصه های عمومی بدل به مباحثه اصلی جامعه فرانسه معتقد به لائیسیته می شود. اما در آن دو جامعه دیگر تنها تفکیک میان مذهب با سایر امور یا سکولاریزاسیون اتفاق می افتد و از این رو می توان با نشانه های مذهبی در عرصه های عمومی حاضر و فعال بود. خسرو خاور گفت چند پدیده در جامعه ایران ضرورت مطالعه عرصه عمومی را توجیه می کند. او آنها را شامل این موارد دانست:
• تکثر روشنفکران و تغییر کیفیت تعامل آنها با جامعه. در سالهایی نه چندان دور تعداد روشنفکران نخبه از چند صد تجاوز نمی کرد اما اکنون شاید با هزاران روشنفکر در سطوح نخبه، متوسط و واسط مواجه ایم. روشنفکران واسط کسانی چون روزنامه نگاران هستند که تنور موضوعات عمومی جامعه را گرم نگه می دارند و واسطه انتقال ایده های نخبگان به سطوح پایین تر اجتماع هستند.
• پدیدار شدن کنشگران اجتماعی جدید مانند دانشجویان و زنان. حضور زنان در عرصه های آموزشی و شغلی توانسته عرصه عمومی را از انحصار مردان خارج سازد.
• پدیدار شدن کنشگران قومیتی، آنهایی که خواسته های خود مختاری فرهنگی خود را در پوشش مسائل اجتماعی طرح می کنند.
این گروههای جدید نقش عمده ای در باز کردن فضای اجتماعی دارند. و در آخر اینکه خسرو خاور می خواهد تنگناهای عرصه عمومی را هم وارسی کند. محورهایی که مطالعه می شوند حکایت از توجه تیم تحقیق به موضوعات جالبی دارد. روابط عاطفی، چگونگی تبلور عشق در مکانهایی مانند پارکها، خیابانها و کافه های اینترنتی، نهادهای مستقل از دولت مانند NGOs و بالاخره ابعاد بحران عمومی.
اما این طرح شهرسازی را هم در کنار خود دارد. سید محسن حبیبی که سخنانش حکایت از علاقه به فراتر رفتن از چارچوبهای خشک شهرسازانه و توچه به ابعاد انسان شناسی و جامعه شناسی می کرد. او از اصطلاح فضای عمومی برای اشاره به Public Sphere بهره می جست و از این طریق مرز خود با جامعه شناسی را مشخص می کرد. به نظر من هم تفکیک جالبی است زیرا زاویه دید یک شهرساز در هر صورت متوجه فضا و مکان است اما جامعه شناس می تواند از این محدودیت فراتر رفته و فضاهای مجازی مانند اینترنت را هم در حوزه توجه خود قرار دهد. حبیبی فرد شهر نشین یا شهروند را متقاضی فضای عمومی می داند و پدید آمدن فضای مذکور را همراه با شهر نشینی و گسترش آن بر می شمارد. پس چندان جای شگفتی نیست که او انتظار دارد افزایش شهر نشینی در ایران با خود ثمراتی چون فضاهای عمومی یا حتی حاکمیت شهری Urban Governance را به همراه آورد.
در بخش پرسش و پاسخ، از نظر من جالب ترین پرسش از آن مهرک کمالی بود که به نگاه نخبه گرایان آن دو انتقاد کرد. آیا ابراز عشق خیابانی در ماشین و کنار رستورانی معروف مساله عمومی جامعه ای به وسعت ایران است؟
من پرسشی در باره ریشه های اقتصادی فضای عمومی با دمکراسی داشتم که از خسرو خاور بعد از جلسه آن را پرسیدم. به نظر او اقتصاد نمی تواند مانعی بر سر راه شکل گیری عرصه عمومی باشد، حتی بر عکس فضای عمومی می تواند به ظهور طبقه متوسط یاری رساند. در هر حال این هم نظری است هر جند لبپست و بارینگتن مور نظری دیگر دارند.
نکته آخر این که من کسی از دانشگاهیان بویژه رشته جامعه شناسی از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران را در کارگاه ندیدم با وجود آنکه اعلانش را در دانشکده دیده بودم. در هر حال این هم یک ویژگی حوزه های اندیشه در ایران است که هر بخشی راه خودش را می رود.
بازهم در باره عرصه عمومی اما این بار از زاویه ای جدید.
مسرت امیر ابراهیمی در تاریخ یک شنبه 24 خرداد در محل خانه هنرمندان به وبلاگها خواهد پرداخت و در باره «از تهران تا وبلاگستان، تحول عرصه عمومی » سخنرانی خواهد کرد. ساعت دقیق سخنرانی این جامعه شناس احتمالا بعدا اعلام خواهد شد.
فرهاد خسرو خاور از محققین قدیمی شهری است . او روز چهارشنبه 30 اردیبهشت در خانه هنرمندان از ساعت 14 به عمراه دکتر محسن حبیبی در باره فضاهای عمومی شهری سخنرانی دارد. فرصت خوبی برای آشنایی با دیدگاههای یک جامعه شناس و یک شهر ساز است
این وبلاگ می کوشد تا محلی برای ارائه اطلاعات و تبادل نظر میان علاقمندان به چامعه شناسی شهری باشد
